Milletlerin, hayvanlara ve onların temsil ettiği olgulara ilişkin bakış açısının toplumsal yapıları, görgüleri ve hatta tarihleri doğrultusunda şekillendiğini kabul etmek gerekir. Özünde bir insanın yırtıcılığı, vahşiliği ve çoklu kişiliğine sahip olmayacak hayvanları bir takım mesellerle insan kılığına sokup yine kendi evlatlarına ders vermeye çalışmak en büyük çelişkimiz olmalı. Gen haritamızın çok derin çizgilerinde yer alan animist geleneğin, pek çok toplumun eğitim müfredatında, özellikle sıfır kilometre zihinleri tasavvur oluşturmak için etkili bir araç olarak kullanılan bu öğretici öykülerden uzakta bulunmasının önemli sebeplerinden birisi de kültürel değerlerimizdir. Bununla birlikte evrensel kıstaslar doğrultusunda, hayvanlara yakıştırılan insani sıfatlar konusunda en çok haksızlık edildiğini düşündüğüm hayvan karga olmuştur. Konduğu ağaç dalının üzerinde, tilkiye atfedilen üçkağıtçı ve menfaatperest hilelere kanarak aç kalan “aptal” karganın boş bir dimağa hangi faydalı erdemi işlemeye çalıştığını bir türlü anlayamamışımdır. Erdem, açlık uğruna birinin kusurunu ona bir lütuf gibi gösterip kandırarak onu dolandırmak ise, evet, karga aptaldır.
Esasında bir erdem olması gereken akıl sahibi olmak, tilki benliğinde menfaatçi olmaya evrilmiştir. Hayvanlara ve onları canlandırmaya ilişkin hikâyelerin kültürel farklılık arz eden sürümlerinde ise hep daha makul bir çaba vardır. O da, insanoğluna ne kadar çukur bir varlık olduğunu göstermektir. Fabllarda hayvanlar vasıtasıyla vurgulanan ahlâki normların; kültürel değerlerin odağının şarktan, garba kaymasıyla birlikte aldığı değişiklik ise ibret vericidir. Buna en iyi örnek La Fontaine olsa gerek. Zira La Fontaine’in içerisinde bulunduğu toplum; o çağda, sokaklardaki dışkı kokusunu gidermek için üzerlerine ağır parfümler boca etmektedir. Kabahati ortadan kaldırmak değil, kabahatin üstünü örtmektedir. Tam da bu yüzden Garbın kargasının temsil ettiği ahlaki norm; ağzındaki lokmayı kaptırmamak için; inanmamak, güvenmemek ve sesini çıkarmamaktır. Anlatımının bütün muazzamlığına karşın, kötülüğü emsal alarak iyiliğe ulaşmaya çalışan tarzı aslında içerisinde bulunulan kültür dairesinin, onun kaleminde can bulmasından kaynaklanır. Hakeza türün atalarından sayılan Ezop’un, tilki ve kirpi hikâyesinde de ahlâki yozluğun savunuluyor olması tesadüf değildir. Zira kültürel kodlar, üzerinden binlerce yıl geçse de insanları takip etmektedir.
Bunca kelâmın sebebi nedir diye sorarsanız, bu ayrımı vurgulayan bir hayvanla tanışmış olmam, sebebin ta kendisidir. Kelile ve Dimne, Tûtiname, Hârname gibi örneklerin edebi anlamdaki derinlik ve ahlaki değerlerin vurgulanması noktasındaki kültürel farklılığı, kendisini net bir şekilde göstermektedir. Işığın yükseldiği yere dönen gözler, bilge bir papağanı, vefâkar bir yılanı ve günümüze kadar geldiğinde dervişlerle selamlaşan bir kargayı görecektir. Evet, esasında bunca patırtıyı kıymetli yazar Misli Baydoğan’ın Ötüken Neşriyat’tan yeni çıkmış “Hû Diyen Karga” adlı kitabı için koparmaktayım. Paris’te bir ağaç dalında “O Ses Fransa” tarafından keşfedilmeyi beklerken, acunun en sinsi özellikleri atfedilmiş tilkisine peynirini kaptıran karganın durumuna; muhakkak ki, ondan çağlar evvel Selçuklu’nun fütuhatına tanıklık eden karga üzülmüş olsa gerektir. Zira Hû diyen karga; “Gazne’de yaşayan bir karga olsaydı hâlinin ne olacağını” dahi dert ediyorken, 600 yıl sonra torunlarının uğrayacağı akıbeti bilse derbeder olurdu herhalde. Oysa Misli Hanımın kargası sözüne Hû diye başlayıp, Hû diye bitiren, ilim, irfan sahibi ve bu sahipliğin getirdiği tevazu ile şereflenmiş bir karga. Onun ünlemesi, komşunun gıybet ve dedikodu denizine açılmak üzere davet ettiği “huuu” ünlemesinden ziyade tüm dünyayı sırtında taşımakta. İçeriğe bakacak olursam, kitabın kapağında bulunan “Selçuklu Hikâyeleri” kısmına ise ufak bir okur itirazı yapmak durumundayım. Çünkü kitapta araya giren kronolojik boşlukları atlarsanız, esas olarak karganın hikâyesini okumaktasınız. Arka fonda yer alan Selçuklu tarihi ve onun anlatımı ise Misli Hanım’ın kargasının arifliği ile bağlantılı.
Giriş kısmında mevzu ne kadar uzamış olsa da, Hû Diyen Karga bir fabl değil. Bununla birlikte, irfan sahibi bir karganın, öğretici hikâyeler vasıtasıyla günümüz insanına mesaj vermeye çalışması sebebiyle bu türü ucundan yakaladığına inanıyorum. Mayası tarih olan edebi eserlerin, tarihi gerçekliklere sadık kalma noktasındaki esnekliği açısından kitaba bakacak olursak; irfan sahibi karganın, Oğuz Yabgusunun Tengrici ya da Musevi olup olmadığı yolundaki bilgi farklılıkları veya Arslan Yabgunun akıbeti konusundaki hakikatleri tarihi vesikalardaki haliyle bilmekten uzak tutulmalı. Akademik tarihin; edebiyatın yazarına tanıdığı yaratıcılık kapsamında, Tuğrul ve Çağrı Bey’lerin otağlarının dibinde yer almış bir karganın sözlerinin doğruluğunu kıyasa kalkması nihayetinde boştur. Üstelik yazarın üslubu, karganın bu dönemlerin birebir şahidi olduğu konusunda oldukça ikna ediciyken gereksizdir de. Elbette bu kitabın dışında bir değerlendirme olmak kaydıyla, tarihi gerçekliği hallaç pamuğu gibi dağıtacak tarihi kurguların yaratıcılıkla izahı da mümkün olmamalıdır.
Misli Baydoğan’ın Hû Diyen Kargası, Türk Milletinin ve Edebiyatının dünyayı, insanları ve tarihi algılama noktasındaki seçiciliği ve üstünlüğünü anlatmak adına atılmış küçük ama mühim bir adım. Özellikle bu sebeple muhakkak okunması gerek. Çünkü Türk tarihinin günümüzde nadasa bırakılmış bir devrinden, pek çok erdemi küçük kanatları üstünde günümüze taşımaya çalışan bir karganın sesine kulak vermek zorundayız. Çünkü bizim kargamızın ağzında taşıdığı bir peynir değil, dergâh kapısından ruha üflenmiş kutlu bir selam ve ona hakkıyla karşılık vermeliyiz. Hû!



