Türk insanının şifreleri çözmeye, şifreciliğe inanılmaz bir merakı vardır. Çok da uzak olmayan bir geçmişte, akıl çelen bir Ömer abimiz vardı mesela. Kitap geldi önce, büyük ışıklı tabelalarda yansırcasına “Kur’an’ın Şifreleri”!!! Kur’an-ı Kerim’i okuyup mesajını çok iyi anladığımız için, bütün bir millet kutsal kitapta şifre aramaya, falım sakızlarından çıkan falların ebcet hesabını alıp, gaipten haber almayı umar hale geldiler. Yeryüzünde olagelen depremler Zilzal sûresi sebebiyle gerçekleşmiş muamelesi yapılırken, sessiz sedasız bir şekilde ortadan kalktı şifreciler.
Anladığım kadarıyla bütün şifreleri çözdükleri için şu anda ilmi ve dini anlamda geldiğimiz noktadayız. Akıllarınızı çelebilecek karmakarışık saçlarım olmadığı için başlık sizi etkilemeyebilir. Yine de zihnimin ve onu kaplayan saçtan mahrum kalmış derinin ışıltısını olabildiğince size yansıtmaya çalışacağım. Yahu yine neler oluyor diye sormayın. Derginin adına yakışır bir şekilde bu köşede de bir türlü ayar tutturamıyorum. Bu ay size kitap okumanın şifrelerini verirken, kurguyu kendi üzerimden yaparak anlatmak istediğim asıl konuyu size yansıtacak ve bir aydınlanma yaşamanızı sağlayacağım. Yazı bittikten sonra, yine de bir aydınlanma gerçekleşmediyse, 100’lük ampulden başka bir seçenek öneremiyorum.
Sekiz yaşında okuma hevesiyle yanıp tutuşan bir çocukken, babamın eve getirdiği bir koli dolusu kitabı gördüğümde, o yaşımda hepsini okuyabileceğim sevinciyle ne yapacağımı şaşırmıştım. Kültür Bakanlığı yayınlarından gelmiş, içerisinde tarihi çizgi romanların, “Kahraman Ozan Hugo” isimli bir serinin ve dünya klasiklerinin kültür bakanlığı tarafından basılmış kitaplarının bulunduğu bir koliydi karşılaştığım. Sonra, sonrası daha da fena oldu. Ortaokuldayken, evin çok yakınındaki bir kırtasiyeden, gıdım gıdım harçlıklarımla yirmi kitaplık bir seri tamamlamıştım. Tamamladığım serideki kitaplar mucizeviydi. Çünkü beş altı sayfa okuduktan sonra, bir seçim anı geliyor ve seçiminize göre hikâyenin ilerleyişini değiştirebiliyordunuz. Bu şekilde, seçimlerinize göre şekillenen aynı kitap içerisinde farklı pek çok hikâye okuma imkânınız vardı. Günlerdir düşünmeme ve aramama rağmen, serinin de kitapların da adını bulamadım. (Bilen, hatırlayan varsa bana da hatırlatırsa çok müteşekkir olacağım.) O zamanlar akranlarım arasında meşhur olan yazarı anonim “Bir Çalgıcının Seyahati” kitabıyla bir maceram var ki, neredeyse soluk almadan okuyuşumu unutmadığım gibi, beni yemeğe çağıran ve kitap okuduğum için gelmediğimi anladığında “yemeğimin soğuması” gibi küresel bir tehdit karşısında beni uyaran annemin sesi hâlen aynı netlikle kulaklarımda çınlamakta.
Babamın zengin kitaplığı ve gazete kuponları ile birbiri ardına kütüphaneyi süsleyen ansiklopedilerle birlikte, benim için bir tutku halini almaya başlayan okuma serüvenim, evdeki diğer bireylerin okuduklarına saldırmamla ikinci bir evreye girmekteydi. Küçük ablamın Stephen King kitapları ile lisede tanıştım. “The Running Man” ismi, çeviren arkadaşı kesmemiş olduğundan, içindeki hikâyelerin ölümcüllüğü sebebiyle “Azrail Koşuyor” ismini vermeyi layık gördüğü kitabını okurken, ilk hikâyede esas oğlanın kemiğinin kırılışını anlatan King’in, tasvir konusundaki başarısı içimi acıtmaya yetip, kitabı okurken bacağımı tuttuğumu hiç unutmadım.
Okumak, her okuyucu açısından, farklı bir gelişim sürecidir. Korku-polisiye-gerilim romanlarından sonra, benim tekâmülüm de, Tolkien’in meşhur Yüzüklerin Efendisi serisi ile birlikte fantastik kurgu edebiyatına giriş olmuştu ki, edebiyatın bu türüne yapılabilecek en doğru giriş olduğunu çok sonra fark edecektim. Elbette hem ondan önceki, hem de ondan sonraki dönemde olduğu gibi bütün seçimlerim içgüdüseldi. En az kitap okuduğum dönem olan üniversite döneminde ise Ruslar ile meşguldüm. Sakın adab-ı muaşeret sınırlarını geçen çıkarımlarda bulunmayasınız, zira Dostoyevski mi, Tolstoy mu daha büyük yazar tartışması yapmaktan ziyade, final ders notlarını okumaktan kaçmak için ömrüm klasiklerle geçti. Sonrasında Reha Oğuz Türkkan’ın asıl adı Atlantisliler, Sümerler, Etrüskler Türk müdür kitabı ve Kara Kütüphaneye kadar geçen durgun bir okuma serüveni var işte.
Neden hâlâ okumanın şifrelerini vermiyorsun, hâlâ aydınlanmadık diyecekseniz, şifre falan beklemeyin. Birazcık kendimi anlatmak istiyordum, burayı uygun buldum. Dikkatinizi de çekmem lazımdı. Bizim ülkemizde bir şeyi okunur ve gizemli kılabilmek için böyle başlıklar kullanılmasına yükleyin kabahati. Zira gördüğüm üzere yeniden hortlamış şifrecilik. Tarihimize yön veren uygarlıkların şifrelerini çözmeye bu kadar meraklı olmamız elbette takdire şâyân. Ne yazık ki, aslında bu yazıyı okuyan sizlerin de bildiği üzere böyle bir merakımız yok. Bu sadece tüketmeye meraklı zihinlerimizin, kitabın içerisinde hayatımızı kolaylaştırabilecek bir define haritası veya bir hesaplama usulü ya da tarihin tozlu raflarından “İsmi Mâhidevkâr olanlar için bir reçete” olup olmadığı arayışından kaynaklanıyor.
Okumanın, diğer pek çok şeyin olmadığı gibi bir şifresi yok, sevgili okur. Önüne bir kitap alıyorsun, kapağı açıyorsun, okumaya başlıyorsun. Okuduğun şey her ne ise seni üzerinde tutmaya devam edecek kadar tutarlı ve sürükleyici ise devam ediyorsun. Konu ister din, ister tarih, isterse roman olsun fark etmiyor. Şifre olarak algılamak istediğimiz şeyler “kontesi kimin iğfal ettiğini” öğrenmek ihtiyacımızdan kaynaklanıyor aslında. Dolayısıyla benden çok şey beklemeyin. Söz konusu kitaplar olduğunda, bir edebiyat eleştirmeni değilim. Dolayısıyla size okumanın, insanın psiko-analitik bilincinin dışavurumsal bir salınımı sonucu ortaya çıkmış olabileceği veya duygusal anlamda annesini tam emmemiş adölesanların sisteme başkaldırmak amacıyla okumayı tercih ettiği gibi beyin bulandıran şeyler söylemeyeceğim.
Ayrıca, çay ve kahveyi, kitapla resmini çekmekten çok, genel olarak kitapları okurken yanında tüketiyorum. Ha arayıp bulmak isterseniz, vardır benim de sanatsal denemelerim; ama ne demiştim okumak bir gelişim sürecidir. İnsan tersinde ısrar etse de bir şekilde gelişiyor farkına varmadan. Şanslısınız ki, ben şu an ne olduğumun ve olmadığımın farkındayım. Bir kitap eleştirmeni değil, kitap tanıtıcısıyım. O yüzden yorumlarımı ve olmayan şifrelerimi bu doğrultuda değerlendirin. Zaten metin içerisinde sizlere okumak için pek çok kitap ismi geçiyorum hem de epey çaktırarak. Size kıymetli dipnotlar sunamayacağım için bu kitapların içlerinde şifre arayabilirsiniz. Kimse ısrar etmese de, yazımın kurgusunu devam ettirmek adına, ben öyle olduğunu varsaydığım için, madem ısrar ediyorsunuz, okumak bana göre ne demek onu anlatayım;
Okumak kendi içerisinde pek çok farklı şekilde yorumlanabilecek bir sorun. Gerçekten sorun! Kutsal bir eylem olabileceği gibi, provokatif bir nitelik arz etmesi veya hiç beklenmedik bir benzetmeyle süslenmesi de kaçınılmaz. Örneğin, Mikita Brodmann’ın Okuma İlleti kitabında geçtiği üzere, okuma fiili ve bunun kutsanması bir çeşit mastürbasyon gibi görülebiliyor. Kaldı ki, okur olmanın beraberinde getirdiği bir benlik duygusu, narsisizme kayan bir kendi kendini yüreklendirme de var. Kişi kendisini okur olarak nitelerken, aynı zamanda çevresine “ben okuyorum ve biliyorum” demek istemekte. Bununla birlikte, geçen yıllar içerisinde kendisini izleme imkânı sunulsa, bilginin süzgecinden damıtılırken geçirdiği evreler karşısında en çok hayret edecek kişi de okurun kendisinin olacağı muhakkak.
İnsan bu süzgeçten geçerken, zamanla doğru olduğuna inandığı, ancak bir sonraki haline göre eksik, bir önceki haline göre fazla olan bir kendini yargılama içerisinde de savrulup durmakta. Kitap okuduğu için veya okuduğunu başkalarına göre yorumlamayı da başardığını sandığı için, kendisini ayrı gören, farklı hisseden okuyucunun duracağı nokta, kendisinden daha fazlasını taşıyan bir okurla karşılaşmak. İşte bu anlamlarıyla ele alırsanız, okumak bir çeşit mastürbasyon. Ancak bu tek taraflı tatmin ile geçiştirilemeyecek kadar geniş yaşanmakta.
Kişinin, kendisine ve ait olduğu sosyal çevreye ne kadar kültürlü ve bilgili olduğunu göstermek için “benim gibi” okuduğu kitapları onlara deklare ediyor olması gerek. Kitaba hâkim olduğunu, onu anladığını göstermek aynı zamanda anlatıcı rolüne soyunan okuyucu için elzem. İspata gerek olmayan bir halde, varlığı ispat çabası yapılan. Aslında topluma açık bir yerde yapılan mastürbasyondan tek farkı da elinizde tuttuğunuz şeyin kitap olması. Elbette bir de elinizde kitap varken yakalanmanın sorun olması şöyle dursun, aksine ifşa arzulanan bir durum.
Sakın bunun çok yanlış bir şey olduğunu düşündüğümü sanmayın. Aksine bunun gerekli olduğunu, insanların birbirlerine kendilerini hangi kitaplarla tatmin ediyor olduğunu göstermelerinin, tek başına bir gelişimden ziyade daha geniş ve kolektif bir gelişimi tesis edebilecek olması mühim. Çünkü insanlara aynı düşünce kalıpları içinde hareket ederken, olabildiğince özgürlük veren bir hâl bu.
İdeolojilerin ve onların üzerinden okuma kalıpları üreten fikir adamlarının dayatmaları içerisinde sıkışmış insanlar, birbirlerinin elinde karşı cenahtan veya bambaşka bir hayat görüşüne ait bir kitap görerek kendi fiilini veya grup kimliğine saldırı olabileceğini düşündüğü için varlığından haberdar değilmiş gibi davrandığı kitabı okuyor olmasının yarattığı mağduriyeti yok edebilir. Okumak dediğimiz şey, yukarıdakilerin hepsi olabileceği gibi, hiçbiri olmayabilir –ki böylesi yuvarlak ifadeler anlattığı şeyin rahatsız ediciliğini örtmek isteyen benim gibi kalem sahibi için tam da başvurulması gereken şey.
En başında ne demiştik, hah kitap okumanın şifreleri. Eh bu yazı daha çok okuyanın şifreleri gibi oldu. Konuya kutsal kitapla başlarken, amaçladığım şey kitapların kutsallığına da biraz girebilmekti; ama anlaşılan kitapların ve okumanın kutsallığından bahsedebilmek için önümüzdeki ay hâlen yaşıyor olmam ve ayarımın bu seferlik sabit durması lazım geliyor.
Bu arada çok ısrarcı olanlar için kitap okumanın şifrelerini veriyorum: 6-17-23-28-35-40.
*Ayarsız Dergi Mart 2017 sayısında yayımlanmıştır.
