“Hiç gerçek olduğundan emin olduğun bir rüya gördün mü Neo? Ya bu rüyadan hiç uyanamasaydın? O zaman gerçek dünya ile rüya arasındaki farkı nasıl ayırt ederdin?”
Morpheus Neo’yu Matrix sisteminden çıkartmadan tam önce sormuştu ona bu soruyu. Hakikati neden arıyor olabileceğimiz hakkında bir miktar saçmalayabilmem için en makul giriş olduğu için kullandım. İnsanlık hakikati ne zamandan beri arıyor? Bu arayışı geri götürebileceğimiz en eski tarih yazının icadı olabilir. Aslında içten içe var oluşumuzla başlayan bir arayış olduğunu düşünsek fazla mı ileri gitmiş oluruz? Antik çağ metinlerinde, filozofların hayatın anlamına, hakikatin ne olabileceğine dair fikir yürütmelerine baktığımızda, günümüzde üzerinde konuşulan pek çok şeyin, esasen bu yorumların güncellenmiş sürümleri olduğunu görebiliyoruz. Binlerce yıl geriden gelen düşünceler, sürekli tıraşlanan mermer bir heykel hâline geliyor. Dikkatimi en çok çeken unsur ise hakikati aramakta felsefenin ezici bir üstünlüğü olsa da, sanatın bu konuya yaklaşım açısı.
Edebiyat, sinema, müzik, resim, heykel, tiyatro ve şu an aklıma gelmeyen diğer sanat dalları aslında filozofların düşüncelerine verdiği şekli kendi anlatım gücünün kabında yeniden şekillendiriyor. Bundan binlerce yıl önce hakikati aramak belirli bir zümrenin tekelindeyken, onu daha büyük toplulukların zihnine zerk eden ve böylelikle kollektif düşünce oluşturarak hakikate ulaşma sathında geniş bir yelpaze oluşturan şey de aslında bu sanat dalları. Bundan yüz yıl önce bir kitabın ulaşabildiği en büyük kitlenin, kat be kat fazlasına bir sinema filmiyle ulaşabilmek, sanatı icrada internetin sınırsız gözüken ağından faydalanarak Nebraska’daki bir adamın “ebru sanatını” inceleyebilmesini sağlamak noktasına gelmiş durumdayız.
İletişim ağının genişlemesi, bilgiye ulaşmanın kolaylaşması, daha büyük kitleleri bu arayışa davet ediyor. Eski çağ filozoflarının hakikati arama çabasında ulaşabildiği sonuçları kendi devrinde en fazla bin kişinin fikrine sunabilirken, bugün global bir ağa hitap edebiliyor. Ancak bugün hakikatin ne olduğuna, ne olabileceğine ilişkin fikirleri, düşünceleri, felsefi metinleri geniş kitlelere dağıtan bu ağ aynı zamanda muhtemel bir hakikati gölgeleme vazifesi de görüyor. Bir bakıyorsunuz, koca bir metnin ana fikri haline gelebilecek bir söz, sosyal medyada “beğenilme” güdüsünü kamçılamak için paylaşılıyor. Paylaşanın hakikat ile alıp veremediği bile belirsiz iken. Hatta daha da fenası, kimin neyi söylediği dahi umursanmıyor. Buradan bir söz alıp altına ünlü bir filozof veya düşünürün sözü gibi paylaşabiliyorsunuz isterseniz.
Hakikati nerede aramamız gerektiğini, nasıl aramamız gerektiğini bilmiyoruz. Ancak bir şekilde genetik bir referans içine doğduğumuz bu dünyayı sorgulamaya itiyor bizi. Gerçekliği yitirdiğimize, bir simülasyonun içerisinde yaşadığımıza, bir yaratıcının bizleri imtihan ettiğine ve başka bir “gerçek” dünyanın ilgili bölümüne kabul edip etmeyeceğine inanıyor veya bu konularda fikir yürütüyoruz. Oysa hakikat tek bir şey olmayacağı gibi, içinde aradığımız her şey hakikatin kendisi olabilir. Misal, beylik cümleler iğdiş edilerek tasavvufi bir yorumla hakikatin “sevmek” olduğunu söyleyip konuyu kapatabiliriz. Oysa bu sevmekle neyin kastedildiğini dahi net olarak bilemiyoruz. Bazıları insanları sever. Bazıları ise sevmez. Sevmeyenler, sevildiklerini hissettiklerinde onu seven insanların kendilerine sonsuza dek katlanacağını düşünür. Sevmek bir yönüyle anlamaksa, sevilmek anlaşılmaktır. Velâkin bir insanın karşısındakini anlaması ona koşulsuz bir şekilde katlanacağı mânâsına gelmez. Buradaki hakikat ne olabilir?
İnsanı sevmekten kasıt, onu her ahrazıyla kabul etmek veya katlanmak olmamalıdır. İnsanı sevmek, onun olabileceği en makul benliği sevmek olabilir. İnsanların muhataplarını anlaması, onları bir yönüyle tanıdığı anlamına gelmez mi? İşte tam da bu yüzden insanı tanırız. Onların ve kendimizin içindeki şımarıklığı, vahşeti, kibri, nefreti anlarız. Zira zaman zaman kendi olumsuzluklarımızın aslında birer gereklilikten neşet ettiği yalanını söyleriz kendimize. Ancak başka insanları sevmek, dolayısıyla anlamak, dolayısıyla tanımak, kendimizi tanımamıza da yol açar. Kendimize tahammül etmekten başka şansımız yoktur; ama aynı zamanda başkalarına tahammül etme mecburiyetimiz de yoktur. Bu yönüyle sevmek ile hakikat arasında bir bağlantı bulmuş hissedebiliriz. Hakikati ararken, kendimizi tanımaktan daha büyük bir adım olmayabilir.
Sevmeyi, sulu sepken arzuların ardına saklanmış maskeli bir duygu olarak ele almadığımı aktarabildiğim düşüncesindeyim. Bu kelimenin öncelenmiş anlamının karşı cinse duyulan arzuları içermesi belki de “hakikati ararken” yanlış noktalara bakmaya sevk ediyor bizi. Ya da NLP tipi “herkesi seversek, dünya pembiş pembiş bir yer olur, herkes mutlu olur” gibi bir idrak safsatasından bahsetmiyorum.
Tam bu noktada bir başka filme referans vererek aradığımızı neden o kadar kolay bulamadığımız üzerine düşünebiliriz. Türkçesi “Başlangıç” olarak çevrilen “Inception” adlı filmde rüyaların iç içe geçtiği bir süreci takip ediyorduk. İzleyenleri muhakkak hatırlayacaktır. İşte hakikat de çoğunlukla sarmal bir rüyalar karmaşasının arkasına gizlenmiş gibi geliyor çoğumuza. Gerçek dünya ile rüyalar dünyasını birbirinde ayırabilmek için uyanıp uyanamadığımızın farkında olmak gerekse de, uyandığımızın nasıl farkına varacağımız konusunda çoğunlukla çaresiziz. Tam da bu yüzden gerçeği mi yoksa rüyayı mı yaşıyoruz farkında bile değiliz. Farkında olduğunu, uyanmak için falanca reçetenin gerekli olduğunu savunanlar da aslında farkında değil. Esasen bu “uyanışın” doğası gereği kişiye özel olması gerekir. Neden mi? Çünkü insanlar yalnız uyurlar. Birileri ile aynı yatağı paylaşsanız da, aynı uykuyu paylaşabilmeniz mümkün değildir.
Bilimsel çalışmalar aksini gösteriyor mu? Gözümden kaçan bir veri var mı bilmiyorum ancak Inception vari aynı rüyaya uyuyan bir topluluğun kaydedildiğine dair bir bilgim de yok. Belki böyle bir durum vardır ve baştan sona bu argümanı geçersiz kılabilir. Ancak aynı uykuyu paylaşmak mümkünse de, birey olmanın gereği olarak aynı deneyimi paylaşmak mümkün değil.
Tam da bu sebepten önce bireysel uyanış şart. Kendimizi, haddimizi, cürmümüzü bilebilmek, yapacaklarımızın genişliğini veya darlığını idrak edebilmek; varsa sınırlarımızı çizebilmek veya bu sınırları bozabilmek bir anahtar. Bu uyanışta Sokrat ile Yunus Emre’yi ortak noktada birleştirebilecek bir “kendini bilme” hâli mühim gibi gözüküyor. İnsanın kendini bilmesi, bulması ve hatta hatırlaması onu bu dünyada amaç sahibi bir varlık mı yoksa evrensel bir var oluşun aracı mı olduğunu anlaması gerçekten gerekli mi? Bizler evrenin sonsuzluğuna ve ömrümüzün sonluluğuna rağmen bir anlam üzere mi yaşıyoruz? Olay ufkunun ardına geçip sonucunda ne olacağımızı bilemeyeceğimiz, kendimizi kaybedebileceğimiz bir tekilliğe ulaşmakta mı yatıyor hakikat?
Yoksa hakikat onu arayarak tüketeceğimiz bir ömrü çekilir kılmak için üzerinde yürüdüğümüz herkesin kendine ait ve farklı yolu mu? Önemli olan yolun sonucunda neyi bulacağımız değil, belki de yürüdüğümüz yolun ta kendisidir. Belki de hakikat olarak ulaşabileceğimiz tek şey, kendimizden başkası değildir.



