Toplumsal Sözleşmeden, Evren İmparatorluğuna Uzanan Çıkışma

Bundan dört yüz yıl kadar önce, modern çağın Anglosakson feylesoflarından Hobbes sülalesinden Thomas efendi, devleti bir toplumsal sözleşme olarak tanımlamıştı. Onun çok başlı ejderhası ve bu ejderhanın dört başı mamur bireylerinin “karşılıklı yaşam hakkı için belirli özgürlüklerden vazgeçmek” sonucu vücut bulan devlet aygıt fikri, kendisinden yüz yıl sonra Rousseau’yu da derinden etkilemiştir. Bu iki şahsın “toplumsal sözleşme” fikri günümüze kadar pek az müdahale ile farklı şekillerde gelişmeyi başarmıştır. Henüz Huntington vücut bulmamış olduğundan, adı tam koyulamamış medeniyetler arası kültürel ayrışmada o dönem tek başına batıyı temsil etme mecburiyetinin altında pek bir keyifle ezilmekte olan Avrupalılar, bu toplumsal sözleşme kavramına sıkıca sarılmışlardır. Doğuda, devletten daha muteber hiçbir şeyin olmaması anlayışıyla, kendi devlet anlayışları arasındaki farklılığa şaşırmalarının esbabımucibesi bu olsa gerektir. Esasında kültürel ayrılığın kendisini en açık olarak gösterdiği hususlardan birisi de, bireylerin devleti algılama şeklidir.

Doğu toplumları açısından bakıldığında, devletin algılanma şeklinde ki temsil mecburiyeti de epey geniş bir tarihi süreç boyunca Türkler tarafından yerine getirilmiştir. Bu anlamda devlet kurmak ve yıkmak konusunda pek mahir olan milletimizin devleti algılama yolundaki felsefi eğilimi, üzerinde ciddi şekilde araştırma yapılması gereken konulardandır. İşte bu ay size tanıtmak istediğim kitap, biraz da yukarıda üzerinden geçtiğim anlayış doğrultusunda ele alınabilecek eserlerden birisi. Suraiya Faroqui’nin Alfa Yayınlarından çıkmış olan Devletle Başa Çıkmak isimli kitabı, 16. Ve 17. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğunda birey ile devlet kavramı arasındaki ilişkinin irdelendiği bir kitap. Kitabın önsözünde, Avrupalıların Osmanlı İmparatorluğu siyasal yapısını, bireylerin taleplerini yansıtmaktaki tutumlarını anlamakta nakıs kaldığı hususundan güzel bir şekilde bahsedilmiş. Özellikle feodalizmin pençesinden henüz kurtulan batılı akademisyenlerin, Osmanlı İmparatorluğunu anlama sürecinde kendi üretim tarzları, sistem yapıları ve sosyo-politik bakış açılarını kullandıklarında neden başarısız olduklarını özlü bir şekilde anlatıyor. 16. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu içerisinde ve Anadolu özelinde, bireyin sultan ile devlet aygıtını farklı yorumladığı yönündeki tespitler, devlet kavramını anlamlandırma konusundaki kültürel farklılığın anahtarı konumunda.

Kitapta suç hikayeleri, bunların kaynakları, vergi mükelleflerinin siyasi faaliyetleri gibi başlıklar doğrultusunda yazılmış makalelerle ilerleyerek dünya toplumsal sistemleri arasında Osmanlı örneğini nereye yerleştirebileceğimiz sorusuna cevap aranıyor. Bunun yanı sıra her makalenin içerisinde derin sosyolojik tespitler için gerekli temel de sağlanıyor. Makalelerde temel alınan en önemli kaynaklar Divan-ı Hümayun sicilleri olarak da bilinen Mühimme Defterleri. Bunun dışında şer’î siciller ve kayıt altına alınmış arzuhallerin bazılarından da, sistemi şekli olarak anlamlandırabilecek veriler elde edilmiş. İçerik konusunda ise Osmanlı siyasi tarihi içerisinde Anadolu’da sosyal düzene ilişkin tespit edilmiş, nadir ve ilginç vakaları bir kenara bırakarak düşünmek gerektiği kanaatindeyim. Kitap vurgulamak istediği hususu çok güzel ve ayrıntılı makalelerle işliyor. Buna rağmen içerikte karşılaşıp, öğrendiğiniz ve zihninizde bir araya getirdiğiniz makalelerin ışığında bütün makaleleri ele alan genel bir sonuç yazısına ulaşılmamış olması bence kitabın tamamlanmamış olduğu hissiyatı uyandırıyor.

Bu sebeple kitapta işlenmemiş olsa da konu felsefeye, devlete ve toplumun devleti değerlendirmesi konularındaki görüşlere geldiğinde, kitapta bahsedilen genel model ve anlayışlarla farklılık arz edebilecek görüşlere sahip olmanız muhtemel. Zira yazarın, muhtemelen metodik bir inceleme yapıyor olmasından mütevellit, Osmanlı modelini; Avrupa, Fransa ve Çin modeli gibi örnek modeller ile kıyaslaması bir anlamda verimli olmakla birlikte diğer noktada kitapta da vurgulanan Osmanlı’nın kendine has değerlendirme kıstasları doğrultusunda ayrıca ele alınması gerekliliğini bariz bir şekilde gösteriyor. Bu konudaki şahsi görüşüm; Osmanlı modelini değerlendirebilmek için -resmi tarihi temel alırsak- iki bin iki yüz yıldır devlet kurup, yıkmakta uzmanlaşan Türk teşkilat modeli ve Türk devlet anlayışının kapsamında bir inceleme yapılmasının daha verimli olacağıdır.

Kanaatimce, Türk töresinde ve kültüründe Tanrıkut’tan, Allah’ın yeryüzündeki gölgesine uzanan anlayışın, devlet denen kavramın içerisinde maneviyatın rolünü temsil ettiği yadsınmamalıdır. Avrupalıların, Osmanlı ve/veya öncesi dönemle ilgili devlet anlayışını algılamakta zorlanmasının en önemli sebeplerinden birisi de budur. Kültürümüz ve algımızın devleti, başa çıkılması gerekilen, bireylerin belirli kurallara uymak ve birbirlerini kendilerinden korumak için hukukun üstünlüğü vb. soyut kavramlar uğruna otoriteye tabi olduğuna kanaat getirdiği toplumsal bir sözleşme olarak algılamadığı kesindir. Bunun yerine, devletin sahibi olan manevi referans sahibi bir erkin ve bu erki, devleti oluşturan bireyler adına dar anlamıyla denetleyip hizaya sokan kurultay, divan ve benzeri şekillere girebilen bir teşkilatlanmanın harmanlandığı bir yapı olarak algıladığı düşünülebilmelidir. Bu öyle bir yapı olmalıdır ki, bireyin kendisini manevi anlamda içerisinde “hiç” ettiği, devletin varlığı için kendi yokluğunu göze aldığı ve fakat yeri geldiğinde devletin sahibini alaşağı ederek yerine geçmeyi göze aldığı ciddi bir fedakârlık yolunda dönüşüm geçirdiği ahlâki bir trampa olarak nitelenebilsin. Çünkü Türk Milleti, birey kavramını, devlet kavramına çoktan feda etmiş ve her bir bireyin hem bir parçası, hem de başlı başına devletin kendisi haline geldiği yüksek bir anlayışı oluşturmuştur. Evren İmparatorluğu, Devlet-i Ebed Müddet, bin yıllık devlet gibi kavram ve anlayışları besleyip, büyüten ve ortaya çıkaran şey de, milletimize has bu yüksek anlayış ve kavrayışın yansımasından başka bir şey değildir.

*Ayarsız Dergi Aralık 2016 sayısında yayınlanmıştır.

En Çok Okunanlar

Diğer Başlıklar

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz