Sinemanın dinle olan münasebeti kendi tarihiyle eş değer bir konudur. Hatta bu konuda çekilmiş en eski film olarak 1916 tarihli Intolerance isimli, İsa’nın Çilesi filminin neredeyse ilk sürümü olan bir film dahi mevcuttur kaynaklarda. Bu tarihten başlayarak çekilmiş olan sayısız film, bazen kendi dinini yaratarak, bazen mevcut dinlerdeki kaynaklardan faydalanarak, beyaz perdede dinler, inanç, kader, varlık, yokluk, zaman ve gerçeklik gibi ögeleri sorgulamıştır. Dünya sinemasının pastadaki en büyük diliminin sahibi olan Hollywood ise dinlerle asla sıradan sanatsal bir ilişki içerisinde olmamıştır.
Peki, Hollywood neden dini kaynaklara dayanan bir çok hikâyeyi önceleyerek kurgulamakta veya bu konuda sorgulayıcı bir tutum sürdürmektedir? Amaç kuvvetli bir propaganda mıdır? Yoksa dini hassasiyetleri olan/olmayan insanların beyaz perde önünde kendilerini sorgulamasından elde edebileceği başkaca bir menfaati mi vardır? Aslında bu konuda en güzel cevabı çok önceleri Türk Sinema tarihçisi Giovanni Scognamillo, Hollywood-din bağlamı altında şu cümlelerle vermiştir:
“Hollywood oluşturduğu endüstri kuralları içerisinde dini ticari bir faktör olarak kullanıyor. Bu bilinçli tercihe propaganda, tanıtım veya sömürü diyebiliriz.”
Yazının sonucunda hemen ulaşmadan önce diğer ilginç bir iddiayı daha incelemek gerekirse, bu da özellikle mütedeyyin muhafazakar kesimin sıklıkla başvurduğu “sinema yoluyla misyonerlik yapıldığı” iddiası olagelmiştir. Elbette bu iddia doğru sayılsa bile, bu propagandalar her zaman, doğrudan seyirciye yöneltilen mesajlar yerine, onlara dolaylı yoldan ulaşıp, bilinç altlarına işlemek suretiyle yapılıyor olmalıdır. Bu tip iddiaları destekleyebilecek pek çok veri de var aslında. Örneğin ülkemizde de ciddi izleyici kitlesi toplamış Terminator 2 filminde bu tip alt metin içeren mesajlar mevcuttur. Arnold Schwarzenegger’in canlandırdığı T-800 adlı robotun, İsevi mitolojide yer alan hikayelerdeki gibi kendisini feda edip, geri gelişi, yaralanma şeklinin çarmıhtaki İsa’ya benzetilmesi, hatta İsa’nın dirildiğine inanmayan havarisi gibi davranarak, John Connor’ın T-800’ün yara deliklerine parmakları sokması, pek çok Hıristiyan gencin zihninde, belirtilen sahnelerle bu eski mesellerin eşleştirilmesini mümkün kılmıştır. Elbette toplumumuz açısından pek bir şey ifade etmeyen göndermeler olduğu için bu alt metinleri birer misyonerlik faaliyeti olarak adlandırmak atanamamış bir komplo teorisi olmasından öteye taşıyamayacaktır bu iddiaları. Üstelik, dini sembollerle yoğun şekilde dalga geçilen ikinci sınıf komedi filmlerini de hesaba katarsanız bu iddiaların üzerini örtmekten imtina edilmemeli. Velâkin, gişe başarısına sahip filmlerin çoğunun bu tip alt metinlerle dolup taşarak, dolaylı propaganda yaptığı da zihnimizden çıkarılmamalıdır.
İnançlar, dinin dogmatik verileri, varoluş ve var olma amaçlarımız gibi pek çok öge beyaz perde gözüyle ameliyat masasına yatırılıp incelenmiştir. Truman Show’un kendisini dünyanın merkezine koyan pek çok insan için ifade edebileceği anlamı ele alalım. Truman’ın kaderini kontrol etmek için Yönetmen/Tanrı ile giriştiği mücadelenin ötesinde insanların toplum içerisinde ve dünya üzerindeki yalnızlığına yapılan vurgu muazzamdır. Bu yazının ilk yazıldığı dönemde Jim Carrey’nin başrollerinde oynadığı Aman Tanrım (Bruce Almighty) filminde, duaların kabul edilmesi yönündeki hicivler, orta sınıf bir ABD vatandaşının mizah ekseninde Tanrı’nın yerine geçişi, filmin gişeden büyük bir başarıyla ayrılmasına sebeptir mesela.
Mizahın yanı sıra kurgu karakterlerin kişilikleri vasıtasıyla, normalde dinle ilgisi kurulamayacak filmler de bu dolaylı propagandaya hizmet etmiştir. Tarantino’nun unutulmaz filmi Pulp Fiction’da Samuel L. Jackson’un cinayet işlemeden önce İncil’den bölümler okuması, kendisini ıskalayan kurşunları Tanrı’nın lütfu olarak değerlendirmesi ve bunu doğrudan bir müdahale olarak algılatması gösterilebilecek bariz örneklerden bir tanesi sadece. Sinemanın efsanevi serilerinden olan Yıldız Savaşları (Star Wars) serisi ise bütün bu yapımların dışına çıkarak George Lucas’ın yarattığı Jedi’ların bir din olarak benimsediği, Tanrı yerine Güç(Force) denen ögeye yapan kahramanlarını izleyiciye öyle bir nakşetti ki, 2001 yılında yapılan araştırmada sunulan veriler doğrultusunda Avustralya, Yeni Zelanda, İngiltere ve Kanada’da nüfus kütüklerine kaydedilmiş Jedi dinine inanan insanlar ortaya çıktı. Üstelik azımsanacak bir rakamdan bahsetmiyorum. Sayıları 70.000’i aşıyor. Elbette bu sorgulamaların ve yeni ihdas edilen dinlerin yanı sıra, sinemanın dine dair hususların cevaplamakta yetersiz hissettirdiği, varoluş, yaradılış gibi sorgulanan kavramlara, bazı cevaplarla müdahale ettiği de vakidir.
Sorgulanan şeyler özellikle her dinin kendi kuralları ile cevaplamaya çalıştığı, “Kimim? Nasıl var oldum? Ne yapmalıyım? İyi ve kötü nedir?” gibi sorulardır. Bu sorulara cevap vermesi açısından sunulabilecek en bilindik örnek elbette ünlü Matrix serisidir. Gündemdeyken çok tartışılmış hatta Matrix Felsefesi adında kitapları çıkmış bu filmde, dindar bir Hıristiyan izleyicinin her karesinde İsevi sembolizmin ve dini hikayelerin göndermeleriyle boğulmakta, bununla da kalmayıp film Budizm dahil birçok dine sayısız gönderme yapılmıştı. Jodie Foster’ın başrolünde oynadığı Mesaj (Contact) filmi ise evrenin büyüklüğü ve uzaylılardan gelen veriler üzerine bilimsel tekniklerle yapılmış bir aracın pilotluğunu yapmak için verilen mücadelede, bilim ve din ilişkisinin yoğunca sorgulanışını önümüze koyuyordu. Yukarıda saydığım sorgu konularından biri olan “iyi-kötü” karşıtlığı ise Konstantine, Beşinci Element ve Bağımsızlık Günü gibi filmlerle cevaplanmaya çalışıyordu. Bu filmlerin çoğunda iyi ile kötü arasında nihai bir savaş yaşanıyor ve iyiler(kişiye göre değişir) kazanıyordu. Bununla beraber, Yarından Sonra, Armageddon, Derin Darbe gibi filmlerle, kıyamet senaryoları hayata geçiriliyor, Hollywood bakış açısıyla ve yoğun dijital efektlerle kıyametler olup bitiyor, sonrası hakkında kafa karıştırıcı sorularla izleyici baş başa bırakılıyordu. Bu sinema sektörünün mitolojik hikayelerden beslenerek alternatif gelecekler yaratması sebebiyle hak kazandığına inandığı bir imtiyaz belki de.
Tabii Hollywood, sadece mitoloji üretmekle değil, mevcut tarihi, dinleri ve inançları farklı anlatmakta da oldukça usta olduğunu defalarca kanıtlamıştır. Bu büyük sinema endüstrisinin aktaracağım yüzü ise dini sorgulamak yerine, yeni bir din yaratmadan sorulan soruları cevaplamayı amaçlamıştır. Örneğin Mel Gibson’ın yapımcılığını yaptığı İsa’nın Çilesi filmi ile uzun süredir sessiz olan Hristiyan anti-semitizmi hortlamış ve İsa’ya ihanet eden Yahudiler sinemaları dolduran kilise müdavimleri tarafından nefretle anılmaya başlanmıştır. Stigmata filmi ise sinemayı geleneksel olarak dinin propaganda alanı olarak gören akımın zirve yaptığı nokta olmuştur. Stigmata, İsevi teolojiye göre, İsa’nın çarmıhta aldığı yaraların benzerini taşıyan insanların özel olduğunu gösteren işaretin adıdır. Hollywood özellikle korku ve gerilim sinemasının pik yaptığı dönemlerde kullanmaktan haz duyduğu dini motifler içeren filmlerle dolu bir antolojiye sahiptir. Farklı bir husus ise Cennetin Krallığı filminde ortaya çıkmıştır. Çünkü bu filmde sorgulanan din olmayıp, filmdeki malzemenin kutsal kaynaklardan değil de tarih kitaplarından alındığına ve ilk defa Hollywood yapımı bir filmde karşı cenahta yer alan İslam toplumunun rencide edilip aşağılanmadığına şahit olmuştuk. Eyyubi ile Balian arasında geçen diyaloglarla bu konuda bir denge sağlanmakla birlikte, filmin karşı tarafa ilişkin bu iyimser bakışının Batılı tarihçilerin Selahaddin Eyyubi’den her zaman saygıyla bahsetmesinin de payı olduğu muhakkaktır. Son dönemin gişe başarısına odaklanmış yapımı olan Da Vinci Şifresinde ise Vatikan normlarında anlatılan teslis inancı sorgulanmış, katolik kilise bu kurgu eserdeki iddialarla zor durumda bırakılmıştır.
Bu açıdan bakıldığında, sinema kilise için mükemmel bir propaganda yöntemi olmakla birlikte, aynı zamanda büyük bir baş belası da olabilmektedir. Fakat tam tersinin olduğu haller de vardır; Örneğin Papa 2. John Paul’un İsa’nın Çilesi filmini seyrettikten sonra, filmin senaryosunu onaylaması ve aynen gerçekleştiğine dair beyanat vermesi ile Hristiyan medyası filmi tamamıyla sahiplenmiştir. Bundan güç alan Gibson, Papa 2. John Paul ölür ölmez onun hayatını film yapma kararı verdiğini açıklamıştır.
Hıristiyanlığı anlatan filmlerdeki renkli yelpaze ile kıyaslanmayacak durumda olsa bile İslam dininin sinemayla tanışması ise 1976 yılında Çağrı filmiyle olmuş, yönetmen Mustafa Akad’ın filmi beyaz perdeden çok video kasetlerle Müslüman ülkelerde büyük bir pazar elde etmiştir. Üstelik Çağrı filmi yapıldığında Müslümanların sinema pazarında hemen hemen hiç yeri olmadığını bilmekte de fayda var. Bu filmin devamında, Ömer Muhtar filminin çekilmesi ve benzeri yapımların devamı sonucunda, işin nihai noktası Hollywood’a siparişle yaptırılan Son Peygamber isimli animasyon filmine kadar gitmiş, bu filmde Çağrı’nın çizgi kopyası olmaktan öteye geçememiştir. Tabii, dini senaryolaştırma da peygamber kıssalarının büyük önemi olması ve dinimizin peygamberinin suret olarak gösterilmemesi kuralı da, yapımcı ve yönetmenleri daha çok peygamberlik sonrası dönemin hikayelerine yöneltmektedir. İşin ilginç yönü, sinemada diğer dinler kadar çok eleştiriye maruz olmayan tek tanrılı dinlerin ilki Musevilik sinemada yok denecek kadar az aktarılmakta, daha çok Yahudi toplumunun özelliklerine ilişkin yüzeysel tanımlamalarla konu geçiştirilmektedir. Buna sebep olarak birçok teori üretilirken ünlü reklamcı Alinur Velidedeoğlu’nun Hollywood’a götürdüğü senaryoların başarıya ulaşmaması ile ilgili bir televizyon programında sarf ettiği söz çok dikkat çekicidir:
“Hollywood yapımcıları ya Yahudi, ya eşcinsel; ya da her ikisi birden. Aralarına kendilerine benzeyenlerden başkasını almıyorlar.”
Elbette bu spekülatif açıklama bir delil değildir, ancak Hollywood’un kendi iç yapısına dair en çok sergilenen eleştirilerin odağı, dile getirilmiş olan bu cümlelerin etrafında toplanmıştır. Hollywood Sinema Endüstrisinin kurucularının Yahudi kökenli oldukları gerçeği de bu açıklamanın üstüne eklenerek okunmalıdır. Sonuçta kesin olan bir şey var ki, sinema; propaganda yapma da, yeni dinler yaratmada, dini sorgulamakta hep etkin olmuştur.
Sinemanın bu etkinliği temel anlamda yaşanılan alemin dışında gerçeklik dışı birçok alem olduğunu vurgularken, seyircinin zihni de yeni inançlara gebe olmaktadır. Peki, bu durumun bir sakıncası var mı? Yahut Hollywood’un başka bir Tanrısı mı var? Olmasında bir art niyet var mı? Din ve sinemanın bu iç içe ilişkisi dini ve sinemayı nasıl etkiliyor?
Öncelikle, yedinci sanat olarak bilinen sinemanın perdelerinde kendi kimlikleri olan insanlara, başka kimliklerin anlatılmasından ziyade dayatılması, sanatın işlevi olan toplumu düzen ve kültürü himaye görevini yok etmektedir. Zira Hollywood Endüstrisi, sinema yoluyla dünyaya sadece kendi istediği ve algıladığı mesajları vermekte diretmektedir. Sanat ve sinemanın daha çok heyecanlandırmaya, duygulandırmaya veya eğlendirmeye yönelik amacı çiğnenmektedir. Çünkü şu ya da bu şekilde ülkemizdeki çoğu insanın çoğunlukla bilgilenme aracı olarak gördüğü sinemada, objektif bilgi aktarımı mümkün olmadığı gibi, filmde neyin veya hangi inancın propagandası yapılıyorsa zıttı fikre sahip veya inanmayan bir şahsın, dünyadan kopma ve ruhunu tatmin etme anları, o an, o karanlık sinema salonunda gasp edilmektedir.
Hollywood’un tanrısı konusuna gelince, başta vermiş olduğumuz görüş ve bu zaman kadar aktardıklarım doğrultusunda biraz eski, avam ve neşeli bir deyimle “Hollywood’un dini imanı para” diyebiliriz. Sonuç olarak Hollywood’un umursadığı yegane şey ticari kaygıdır. Din ve sinema bu konudan nasıl etkileniyor ona cevap vermek gerekirse, sinemanın toplumun kendi inançlarını kabullenme şeklini değiştirerek, dini fonksiyonunu üstlendiğini belirtmek gerekmektedir. Bu durumda dinin sinemayı kendi yanına çekmesi halinde, dinlerin kuralları beyaz perdeden insanlara subliminal veya doğrudan mesajlarla aktarılır hale gelir ki, bu inanç özgürlüğünü zedeler. Öbür yandan örneklediğim üzere bazen öyle filmler ortaya çıkıyor ki, sektörün kendisinin kontrol edemeyeceği şekilde yeni dinleri türemiş buluyoruz. Bunun da kontrol edilemeyecek kadar yıkıcı sonuçları olabilir. Ellerinde ışın kılıçları ile sokaktaki insanları düşünce gücüyle havaya uçurmaya çalışanlar, telefon kulübelerinde matrix’e geçiş yapmak için bekleyenlerin önünü almak zorlaşabilir. Sinema dini araç olarak değil amaç olarak kullanmaya başlarsa o zaman durumun tahlili daha basittir. Sinema-din arasındaki bu inorganik ilişki din bilginlerini kendilerini eğitmeye ve bilgilerini paylaşmaya dair daha fazla sorumluluğu yüklerken, yapımcı ve yönetmenlerin de dini daha iyi bilmeleri gereken dayatılmış bir geleceğin habercisi olacağı işin görülen kısmıdır. İşin görülmeyen kısmı ise sinemadan doyumsuz zevk alan biz izleyicileri kalbimizden vurmaktan fazlasını yapacak olmasıdır.
